1 . أبو محمّد علي بن سعيد بن حزم ( 384 - 456 ق / 994 - 1064 م ) در زمينه‌هاى منطق ، فقه ، أصول ، ملل ونحل وبسيارى از علوم ومعارف ديگر بهره‌ها برد وحتّى بعد كه در طليطله سكونت گزيد نيز رابطهء خود را با وى قطع نكرد وهمواره از طريق مكاتبه ومراسله تا زماني كه ابن حزم زنده بود ، با وى در ارتباط بود ؛ « 1 » امّا به‌نظر مىرسد كه قاضى صاعد بيش از آنچه از ابن حزم يا هر أستاذ ديگرى تأثير پذيرفته باشد ، مخصوصا در علم فقه از أستاذ عظيم القدر خويش ، أبو محمّد قاسم بن فتح متأثر بوده است . « 2 » 2 . أبو محمّد قاسم بن فتح در روزگار خود در علم وعمل يگانهء مردم روزگار بود ودر پارسايى وراستى راه سلف را در پيش داشت واز شوخى پرهيز مىكرد ودر علم زبان وقرآن وأصول وفروع فقه پيشگام وامام بود واز بلاغت هم بهره‌اى وافر واز نقد شعر نصيبي كامل داشت وسال 451 ق / 1059 م درحالى درگذشت كه هنوز همچنان نيكو روش واستوار مذهب وبىمانند وبه گفتهء أبو بكر عبد الباقي بن بريّال حجّارى پيشوايى برگزيده بود كه از هيچ‌كس تقليد نمىكرد . « 3 » با اين وصف نبايد چنين تصوّر كرد كه استفادهء قاضى صاعد از محضر ابن حزم كم بوده است . چنين تصوّرى اشتباه است ؛ زيرا در قديمترين منابع نه تنها به اين شاگردى تصريح شده ، « 4 » بلكه برخى وى را بحق از ادامه‌دهندگان مكتب حزميه كه به‌طور مستقيم أصول آن را از خود ابن حزم گرفته ، شمرده‌اند . « 5 » ليكن بايد توجّه داشت كه اين تأثيرپذيرى از ابن حزم واين ادامه دادن مكتب حزميه به مذهب ظاهريه كه ابن حزم در فقه داشته است ، ارتباطي نمىيابد ؛ زيرا خود قاضى صاعد در ضمن شرح‌حال مفصّلى كه براي وى آورده از تبعيت وى از مذهب داوود بن علي بن خلف أصفهاني ( د : 270 ق / 883 م ) ، سخن گفته واز كنار آن بسيار سرد وبىتفاوت گذشته ، امّا از كثرت كار وى در

--> ( 1 ) . قاضى صاعد ، 259 ؛ فرّوخ ، تاريخ الأدب ، 4 / 582 . ( 2 ) . ابن بشكوال ، 2 / 232 . ( 3 ) . أرسلان ، 2 / 79 . ( 4 ) . ابن بشكوال ، 2 / 232 . ( 5 ) . پالنسيا ، 237 ، 239 ؛ فرّوخ ، تاريخ الأدب ، 4 / 582 .